Geel

Stad in België
Geografie
Gewest	Vlaanderen
Provincie	Antwerpen
Arrondissement	Turnhout
Coördinaten	51°9′N, 4°59′E
Oppervlakte – Onbebouwd – Woongebied – Andere	109,85 km² (2009) 75,2% 10,37% 14,43%
Bevolking (Bron: Statbel)
Inwoners – Mannen – Vrouwen – Bevolkingsdichtheid	37.483 (01/01/2011) 50,11% 49,89% 341,22 inw./km²
Leeftijdsopbouw 0–17 jaar 18–64 jaar 65 jaar en ouder	(01/01/2008) 18,20% 65,04% 16,77%
Buitenlanders	3,64% (01/01/2008)
Politiek en bestuur
Burgemeester	Frans Peeters (CD&V)
Bestuur	CD&V
Zetels CD&V Vlaams Belang sp.a Open VLD Groen!	33 20 5 4 3 1
Economie
Gemiddeld inkomen	15.835 euro/inw. (2007)
Werkloosheidsgraad	6,59% (jan. 2009)
Overige informatie
Postcode 2440	Deelgemeente Geel
Zonenummer	014
NIS-code	13008
Politiezone	Geel
Website	www.geel.be
Detailkaart
ligging binnen het arrondissement Turnhout in de provincie Antwerpen
Portaal    België

Geel is een gemeente en stad (sinds 1985) in de Belgische provincie Antwerpen. De Kempense stad is de hoofdplaats van het gerechtelijk kanton Geel en behoort tot het kieskanton Mol. Geel telt ruim 35.000 inwoners. Haar beschermheilige is de heilige Dimpna van Geel.

Toponymie

De naam "Geel" is van Germaanse oorsprong en vermoedelijk ontstaan uit een samenvoeging van "gelba" (geel) en "lo" (bosje op hogere grond).

Geschiedenis

Neolithicum

Op het grondgebied van Geel zijn vondsten gedaan uit de steentijd, maar zekerheid omtrent menselijke bewoning is er vanaf de ijzertijd. Tijdens in 2006 verrichte opgravingen zijn sporen uit dit tijdvak blootgelegd. De Romeinen, die vanaf 57 v.Chr. dit gebied in bezit namen troffen een Keltische bevolking aan. De Romeinen hebben echter nauwelijks sporen in het gebied van Geel achtergelaten.

Middeleeuwen

Een vroege schriftelijke vermelding van Geel is in de Vita Sanctae Dimpnae, omstreeks 1247 geschreven door Petrus Cameracencis, die kanunnik was te Kamerijk. Het betreft het leven van de heilige Dimpna van Geel. De legende berust op geen enkel verifieerbaar feit, doch geheel op mondelinge overlevering, maar ten tijde van het verblijf van Dimpna zouden er 15 huizen in Geel hebben gestaan. Aanwijzingen omtrent de periode dat zij in Geel zou hebben verbleven werden echter in dit document niet gegeven. Wel zal er omtrent of direct na het schrijven van de Vita een toenemende stroom van bedevaartgangers op gang zijn gekomen. Opgegraven resten van een boerderij uit de 9e tot de 12e eeuw vormen bewijs van bewoning in dit tijdvak.

Het land van Geel was toen al een heerlijkheid, waarvan de oudste vermelding uit 1155 stamt. In dit jaar schonk de heer Wouter I Berthout gronden aan de Abdij van Grimbergen. Het was veel groter dan de huidige gemeente en omvatte ook Retie, Eindhout, Veerle, Varendonk, Zoerle-Parwijs, Oevel, Echelpoel (bij Bouwel), Millegem, Vorselaar en Tielen. Genoemde dorpen kwamen door huwelijken en erfrechten uiteindelijk los van de kern Geel te staan.

Wouter I Berthout was door huwelijk met Margareta van Grimbergen in het bezit van de heerlijkheid Geel gekomen die voordien in handen van de Van Grimbergens was. Over die vroege geschiedenis is nauwelijks iets bekend, maar vanaf de komst van de Berthouts werd de geschiedenis traceerbaar. Na de Berthouts volgden de geslachten Van Horne, Van Merode, Van Wittem-Van den Berg, Van Lorreinen en de Rohan als eigenaars. Armande-Victoire-Josephine de Rohan, prinses van Guéméné en vrouwe van Geel, was de laatste feodale vrouwe die de afschaffing van het ancien régime in 1795 meemaakte.

In de eerste helft van de 13e eeuw werden vrijheidsrechten aan de inwoners van Geel verleend en ook werd een schepenbank opgericht. Geel werd onder het bewind van de Hertogen van Brabant de hoofdplaats van het Kwartier van Geel, dat één der zeven kwartieren was van het Markgraafschap Antwerpen. Het omvatte de dorpen: Geel, Varendonk-Watereinde, Bel, Eindhout, Veerle, Oevel, Zoerle-Parwijs, Echelpoel, Meerbeek, Houtven, Westerlo, Olen, Hulshout en Vorselaar. Deze bestuurlijke eenheid was niet hetzelfde als de heerlijkheid Geel in zijn oude omvang.

Ancien Régime

Aan dit alles kwam een einde toen in 1794 de Franse troepen binnenvielen en de inlijving bij Frankrijk volgde op 1 oktober 1795. Het ancien régime werd opgeheven maar de inwoners van Geel konden de nieuwe, democratischer, bestuursvormen maar nauwelijks inhoud geven. Dan was er nog de Boerenkrijg tegen de Fransen. Voor wat betreft de Kempen begon deze op 15 oktober 1798 te Geel. Hier waren 10.000 brigands tezamengetrokken. Kort na 4 december 1798 werd het boerenleger definitief verslagen.

Na de Napoleontische tijd volgde de samenvoeging met de noordelijke Nederlanden en de daaropvolgende Belgische Opstand van 1830, waarbij de Gelenaren zich niet onbetuigd lieten en in 1832 een erevendel uit handen van koning Leopold I kregen uitgereikt.

Moderne tijd

Een belangrijke gebeurtenis in de geschiedenis van Geel vormde de Slag om Geel van 1944, één van de bloedigste gevechten tijdens de bevrijding van België. Uiteindelijk leidde de slag tot de bevrijding van het gehele grondgebied op 23 september van dat jaar, maar ze ging gepaard met ontzettend veel militaire en burgerslachtoffers. Omwille van de Geelse gezinsverpleging draagt de stad nog steeds de bijnaam de "Barmhartige Stede".

Geografie

Kernen

Geel bestaat uit de volgende kernen:

• Geel-Centrum (Sint-Amands en Sint-Dimpnaparochie)
• Kievermont
• Holven
• Elsum
• Larum samen met Rauwelkoven
• Ten Aard, samen met Sas Zeven
• Bel
• Winkelomheide, kortweg De Hei genoemd
• Geel Punt, kortweg Punt genoemd
• Stelen, samen met Liessel
• Oosterlo
• Zammel

Aangrenzende gemeenten

Aangrenzende gemeenten
	Kasterlee	Retie
Olen		Mol
Westerlo	Laakdal	Meerhout

Demografie

Evolutie van het inwoneraantal

Bron: NIS - Opm:1806 t/m 1970=volkstellingen op 31 december; vanaf 1980= inwoneraantal per 1 januari

Bezienswaardigheden

Geel, Sint-Amandskerk

Zie Lijst van onroerend erfgoed in Geel voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Vooral Geel-Centrum kent een aantal belangwekkende monumenten, namelijk:

• Sint-Amandskerk
• Sint-Dimpnakerk
• Gasthuismuseum Sint-Dimpna
• Voormalig gemeentehuis op de Markt (oorspronkelijk lakenhalle, oudste kern 17de eeuw)
• station (1878)

Ook de kleinere kernen die deel uitmaken van de gemeente kennen monumenten, waaronder kerken en kapellen. Daarnaast is Geel ook de bezitter van enkele ‘merkwaardigheden’: een adellijk graf dat vleermuizenkelder werd, een stokoude waterpomp, een orchideeënveld, een eeuwenoude linde, drie windmolens en een groot aantal interessante grafmonumenten.

Ook telt de gemeente tal van natuurgebieden, zoals bossen en duinen, een vogelreservaat, de oevers van de Kleine en de Grote Nete. In het noorden van de gemeente ligt het natuurreservaat De Zegge.

Cultuur

Bijnaam

• Er werd een spreekwoord aan de stad ontleend : "Naar Geel gaan" of "Van Geel komen", wat betekent : "gek worden".

Festival

• Reggae Geel

Media

• In Geel wordt het oudste weekblad van België uitgegeven, namelijk het Nieuwsblad van Geel

Religie en levensbeschouwing

Het grondgebied van Geel behoorde in het verleden kerkelijk tot het Aartsbisdom Kamerijk, afgezien van de buitenparochie Sint-Lambertus te Bel, die tot het Prinsbisdom Luik behoorde. De parochiekerk was de Sint-Amandskerk. Eerst in 1536 werd de Sint-Laurentiusparochie Zammel-Oosterlo afgesplitst. In 1559 werd de Vrijheid Geel, inclusief de parochie van Bel, ingedeeld bij het pas opgerichte Bisdom 's-Hertogenbosch. In 1566 woedde de beeldenstorm in Geel. Ook tijdens de Tachtigjarige Oorlog, vooral in 1581, liepen de kerkgebouwen grote schade op. Van 1632-1642 was de retorsieperiode in Geel, waarbij de katholieke geloofsuitoefening regelmatig werd gehinderd. Vanaf 1648 was in 's-Hertogenbosch geen bisschop meer toegestaan en werden de zaken door een apostolisch vicaris behartigd. Vanaf 1731 kwam het dekenaat Geel onder het Aartsbisdom Mechelen en in 1759 onder het Bisdom Antwerpen. Dit werd echter in 1801 opgeheven, waarop Geel weer onder Aartsbisdom Mechelen kwam, totdat het bisdom Antwerpen in 1961 weer werd heropgericht. In de 19e en 20e eeuw werden op het gebied van Geel nog tal van parochies afgesplitst.

De stad Geel is heden de hoofdplaats van de federatie Geel die op haar beurt dan weer deel uitmaakt van het dekenaat Zuiderkempen in het Bisdom Antwerpen.

Politiek

Voormalige burgemeesters

Zie lijst van burgemeesters van Geel voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

College van burgemeester en schepenen

Geel wordt al jaren bestuurd door een absolute meerderheid van CD&V. Het college van burgemeester en schepenen bestaat uit burgemeester Frans Peeters en 7 schepenen. De voorzitter van het OCMW, Ivo Bollen, werd eveneens toegevoegd als achtste schepen.

Gemeenteraad

Op 8 oktober 2006 waren er verkiezingen voor de gemeenteraad. De Geelse gemeenteraad telt 33 leden en bestaat vanaf 2 januari 2007 uit volgende fracties :

• CD&V : 20 zetels
• Vlaams Belang : 5 zetels
• sp.a : 4 zetels
• Open VLD : 3 zetels
• Groen! : 1 zetel

Voorzitter : Frans Peeters (CD&V) (2007 - heden)

Verkiezingsresultaten sinds 1976

• De verkiezingsresultaten vanaf 1976 zijn te raadplegen op www.ibzdgip.fgov.be .

Economie

Verleden

De belangrijkste economische activiteit was gedurende lange tijd de schapenteelt, die plaatsvond op de heidegronden welke een groot deel van het grondgebied uitmaakten. In 1575 werden hier nog 221 schaapskudden geteld, welke het principaalste profijt binnen in de Vrijheid vertegenwoordigden. Dit leidde tot lakenindustrie en lakenhandel. Omstreeks het jaar 1400 werd een lakenhal gebouwd, het latere gemeentehuis. Niet alleen laken, maar ook linnen werd geproduceerd, vervaardigd uit het vlas dat eveneens hier werd verbouwd. Het krijgsgeweld van de Tachtigjarige Oorlog bracht een zware slag toe aan deze nijverheid. Eind 18e eeuw werd nog gepoogd de neergang te stuiten. De gelenaar P.J. Biddeloo begon een lakenfabriek waar tientallen mensen werkten, maar die na enkele jaren al weer moest sluiten wegens gebrek aan afzet.

De landbouw was vooral vanaf de 17e eeuw van groot belang. Vooral rogge, maar ook haver, gerst en boekweit werden verbouwd. Daarnaast werd boter geproduceerd en verhandeld. Van 1921 tot na de Tweede Wereldoorlog was er in Geel een boter- eier- en kiekenmarkt.

Na de Tweede Wereldoorlog was Geel economisch sterk achterop geraakt. De landbouw werd gestimuleerd vanaf de jaren 50 van de 20e eeuw, door de aanleg van modelboerderijen op het Kempisch Domein, waarvan 300 ha op het grondgebied van Geel lagen. Deze boerderijen waren gebaseerd op veeteelt. Dit voormalig heidegebied, nabij Ten Aard, werd vanaf het midden van de 19e eeuw ontgonnen, waarbij koning Leoplold I en de Gentse baron Coppens een belangrijke rol speelden. Voorts werd de landbouw versterkt door de ontginning van de moerassen in het dal van de Kleine Nete, hetgeen echter ten koste ging van een belangrijk natuurgebied.

Heden

Tijdens jaren 70 van de 20e eeuw werd ook een groot bedrijventerrein aangelegd in het zuiden van de gemeente, tussen het Albertkanaal en de Boudewijnsnelweg. Een belangrijk bedrijf is BP dat hier tereftaalzuur, isoftaalzuur en paraxyleen produceert en 400 eigen medewerkers heeft.

Geel vervult verschillende functies: een agrarische, een industriële en ook een handelsfunctie. Ruim 250 vestigingen, waarvan het merendeel geconcentreerd ligt rond de vier centrumparochies, zijn hiervan het beste bewijs. Ook de centrumfunctie is van groot belang. Dit komt tot uiting langs de diensten van de brandweer, de politie, de ziekenhuizen en het onderwijs. Mede dankzij de Katholieke Hogeschool Kempen is Geel uitgegroeid tot een onderwijscentrum waar vele jongeren de door hen gewenste studierichting kunnen volgen. Voorts is de economie van Geel altijd verbonden geweest met haar centrumfunctie, het onderwijs, de gezondheidszorg en de verpleging van psychiatrische patiënten.

Geel maakt deel uit van het Economisch Netwerk Albertkanaal.

Onderwijs

Een belangrijke onderwijsinstelling was de Latijnse School die begin 15e eeuw werd opgericht en van 1677-1777 haar bloeiperiode beleefde. Tijdens de beloken jaren (1798-1801) was ze gesloten om daarna weer te openen. De school werd omgevormd tot een college. Vanaf 1850 kwam ze onder auspiciën van het aartsbisdom Mechelen.

In 1919 werd een technische school opgericht die in 1942 tot een Middelbare Technische School werd omgevormd. In 1957 kwamen er ook hogere technische studies en in 1995 ontstond aldus de Katholieke Hogeschool Kempen waar ongeveer 3.500 studenten onderwijs ontvangen.

Sociale kaart

Psychiatrische zorg

De stad Geel is vanouds wereldberoemd vanwege haar gezinsverpleging van psychiatrische patiënten. De Heilige Dimpna, die in Geel vanouds wordt vereerd, wordt aangeroepen bij krankzinnigheid. Dit komt omdat Dimpna volgens de legende door haar vader werd vermoord in een vlaag van krankzinnigheid. Bedevaartgangers namen krankzinnige familieleden mee en hoopten aldus op genezing. De patiënten werden ondergebracht in de ziekenkamer die tegen de Sint-Dimpnakerk werd aangebouwd. Zij bleven daar negen dagen en ondergingen een aantal rituelen. Vanaf de 18e eeuw werden de patiënten in toenemende mate rechtstreeks bij gezinnen ondergebracht, zonder dat er nog rituelen aan te pas kwamen. Zij kregen hiervoor een vergoeding. Geleidelijk aan werd deze Gezinsverpleging tot een moderne psychiatrische zorg. In 1838 werd ze gemeentelijk georganiseerd en in 1850 door de Belgische Staat. Begin jaren 80 van de 20e eeuw werd bovendien de Sanokliniek te Geel opgericht die samenwerkte met de Gezinsverpleging. In 2002 kwam er kinder- en jeugdverpleging bij en in 2007 werd de instelling omgevormd tot Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Geel. Aan de voor Geel kenmerkende Gezinsverpleging heeft Geel haar bijnaam: De Barmhartige Stede te danken.

Bekende Gelenaars

Geboren

• Alfons Van de Perre (1872-1925), belangrijke figuur in de Vlaamse Beweging, medeoprichter van De Standaard N.V.
• André Vandenbunder (1918-2002), filmtheoreticus
• Joost Boel (1919-2006), O. Praem., prelaat
• Anny Andersen (?), actrice en zangeres
• Jaak Peeters (1946), publicist en politicus
• Herman Frison (1961), oud-wielrenner
• Rudi Daems (1963), politicus
• Geert Persoons (1963), oud-voetballer en voetbaltrainer
• Ludo Dierckxsens (1964), oud-wielrenner
• Viv Van Dingenen (1965), actrice
• Wim Vandeven (1965), kinesitherapeut, oud-hordeloper en sporttrainer
• Anja Daems (1968), radio- en tv-presentatrice
• Kathleen Aerts (1978), zangeres/actrice (K3)
• Kevin Geudens (1980), voetballer
• Jan Heylen (1980), professioneel autoracer
• Sepp De Roover (1984), voetballer
• Rob Peeters (1985), veldrijder
• Kirsten Flipkens (1986), tennisser

Woonachtig

• Ludo Dierckxsens, oud-wielrenner
• Natalia Druyts, zangeres
• Achilles Cools, kunstenaar

Partnersteden

• Tydavnet (Ierland), sinds 1992
• Xanten (Duitsland), sinds 19 mei 1990
• Slatina-TimiÅŸ (Roemenië)

Externe links

• Gemeente Geel

Zie de categorie Geel van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.